Кейде шынайы жаңалықтар тек зертханаларда ғана емес, архивтерде де жасалады.
Осындай жаңалықты №8 лицейдің 10 «Б» сынып оқушысы Артем Гришин жасады. Ол ғылыми жетекшісі Кожокар Виталий Александровичтің жетекшілігімен көрнекті ағартушы, этнограф және мәдени мұра жинаушысы Мұса Шормановтың есімін қоғамдық назардың өзегіне қайта оралтатын зерттеу жұмысын ұсынды.
Жұмыстың тақырыбы — «Ағартушы мұрасы: Мұса Шорманов Ертіс өңірінің мәдениетін әлемге қалай танытты».
Артемнің зерттеуі — дәл осындай тұлғалар қазақ халқының ұлттық жадын, этнографиялық білімін және мәдени болмысын сақтаудың бастауында тұрғанын көрсетуге жасалған байыпты талпыныс.
Зерттеу барысында жас зерттеуші маңызды қорытындыға келді: бір адамның жеке бастамасы тұтас бір халықтың болмысын сақтаудың берік негізіне айнала алады. Павлодар Ертіс өңірінің тумасы Мұса Шорманов XIX ғасырдағы болыс басқарушысы әрі қоғам қайраткері ғана емес, дала мәдениеті мен үлкен ғылымның арасын жалғаған шынайы дәнекер болды.
Зерттеудің ерекше құндылығы — сирек архивтік дереккөздермен жұмыс жүргізілуінде. Шормановтың қызметін қайта қалпына келтіру үшін XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы газет-журналдардың сканерленген көшірмелері пайдаланылды. Бұл оның «Восточное обозрение» мен «Акмолинские областные ведомости» басылымдарындағы жарияланымдарының мәнмәтінін қалпына келтіруге мүмкіндік берді.
Дәл осы материалдар арқылы оның ағартушылық миссиясының ауқымын көруге және қазақ даласының тұрмысын, тіршілігін, мәдениетін қаншалықты заманауи әрі терең пайымдағанын түсінуге мүмкіндік туды.
Артемнің жұмысы Мұса Шормановтың Павлодар уезіндегі қазақтар туралы этнографиялық мәліметтерді алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде тіркегенін, бірегей материалдар жинағанын, мақалалар жариялағанын және өз дәуірінің тірі мәдени архивін қалыптастырғанын көрсетеді.
Оның еңбектері бүгін де ерекше маңызға ие, өйткені зерттеушілерге сол кезеңнің шынайы мәдени кодысына тікелей қол жеткізуге жол ашады.
Зерттеудегі нағыз сенсациялардың бірі — Шормановтың коллекциялық қызметіне назар аударылуы болды.
Дәл осы Мұса Шорманов Мәскеуде өткен көркемөнеркәсіптік көрме үшін қазақ бұйымдарының бай коллекциясын жинақтаған. Ал сол артефактілердің бір бөлігі бүгінде Санкт-Петербург, Павлодар, Омбы, тіпті Гамбург қалаларының музейлері мен архивтерінде сақтаулы.
Шын мәнінде, мұнда музей ісі ресми түрде қалыптаспай тұрып-ақ ұлттық мұраны жинаушы, сақтаушы және насихаттаушы ретінде қызмет еткен тұлға туралы сөз болып отыр.
Лицей оқушысының зерттеуі мынаған көз жеткізеді: Мұса Шорманов — өткеннің жай ғана тарихи тұлғасы емес, ұлттық жады ауқымындағы қайраткер. Сондықтан оның есімін қазіргі ғылыми және қоғамдық айналымға қайтарудың маңызы айрықша.
Артем Гришиннің жұмысы — мектептегі зерттеудің оқу жобасы шеңберінен әлдеқайда асып, өлкетануды, архивтануды, мәдени жадты және азаматтық жауапкершілікті тоғыстырған нағыз зияткерлік оқиғаға айнала алатынының айқын мысалы.
№8 лицей тағы бір мәрте дәлелдеп отыр: мұнда тарихты тек оқып қана қоймай, туған жердің рухани мұрасын түсіну үшін аса маңызды есімдерді қайта жаңғырта да біледі.
